Η Μεγάλη Πυρκαγιά του 1917

Αν αναρωτηθείς ποτέ γιατί το κέντρο της Θεσσαλονίκης μοιάζει σχεδιασμένο ενώ η Άνω Πόλη μοιάζει τυχαία, η απάντηση είναι μία: η πυρκαγιά του 1917. Μέσα σε περίπου 32 ώρες κάηκε το μεγαλύτερο μέρος της παλιάς πόλης, και ό,τι βλέπεις σήμερα ανάμεσα στην Εγνατία και τη θάλασσα σχεδιάστηκε από το μηδέν μετά από αυτήν.

Τι έγινε

Η φωτιά ξεκίνησε το απόγευμα του Σαββάτου 18 Αυγούστου 1917 σε μια συνοικία κοντά στην Άνω Πόλη. Ήταν καλοκαίρι, φυσούσε Βαρδάρης, τα σπίτια ήταν ξύλινα και η πόλη ήταν γεμάτη στρατό της Αντάντ. Το νερό δεν έφτανε.

Όταν έσβησε, ο απολογισμός ήταν:

• 9.500 κτίρια καταστραμμένα
• πάνω από 70.000 άστεγοι — περίπου 52.000 Εβραίοι, 11.000 Μουσουλμάνοι και 10.000 Χριστιανοί
• το εμπορικό, διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο της πόλης, μαζί με συναγωγές, εκκλησίες, σχολεία και αρχεία

Η απόφαση που άλλαξε τα πάντα

Η ελληνική κυβέρνηση πήρε μια ασυνήθιστη απόφαση: απαγόρευσε την ανοικοδόμηση πάνω στα παλιά οικόπεδα. Αντί να ξαναχτιστεί η πόλη όπως ήταν, θα σχεδιαζόταν εκ νέου.

Επικεφαλής ορίστηκε ο Γάλλος πολεοδόμος Ernest Hébrard, που βρισκόταν ήδη στη Θεσσαλονίκη με τη Στρατιά της Ανατολής. Το σχέδιό του χώριζε την πόλη σε ζώνες — διοικητική, εμπορική, βιομηχανική — έφερνε φαρδιούς άξονες, και τοποθετούσε στον πυρήνα μια μεγάλη Place Civique που θα άνοιγε από τη διοίκηση προς τη θάλασσα.

Αυτή η πλατεία είναι η σημερινή Αριστοτέλους. Οι τοξωτές στοές της παραπέμπουν στη Rue de Rivoli του Παρισιού.

Τι κέρδισε και τι έχασε η πόλη

Η Θεσσαλονίκη απέκτησε το μοναδικό ίσως ελληνικό κέντρο με ενιαίο πολεοδομικό σχέδιο: φαρδιές λεωφόρους, νεοκλασικά μέτωπα, θέα στον Θερμαϊκό.

Έχασε όμως την παλιά της μορφή, και κάτι βαρύτερο. Οι ιδιοκτήτες των καμένων οικοπέδων αποζημιώθηκαν με ομόλογα και όχι με γη. Πολλοί δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν, και η εβραϊκή κοινότητα, που είχε χάσει το μεγαλύτερο μέρος των σπιτιών της, διασκορπίστηκε σε νέους συνοικισμούς στην περιφέρεια.

Πέντε χρόνια αργότερα, η άφιξη των προσφύγων του 1922 θα άλλαζε ξανά τη δημογραφία της πόλης.

Πού το βλέπεις σήμερα

• Στην Πλατεία Αριστοτέλους, που είναι κυριολεκτικά το κέντρο του σχεδίου Hébrard.
• Στην Άνω Πόλη, η μόνη περιοχή που γλίτωσε — γι' αυτό κρατά ακόμη καλντερίμια, ξύλινα σπίτια και σαχνισιά.
• Στον Άγιο Δημήτριο, που κάηκε και ξαναχτίστηκε· η σημερινή μορφή του είναι αποτέλεσμα της αποκατάστασης.
• Στη διαφορά που θα προσέξεις μόνος σου, μόλις ανηφορίσεις πάνω από την Ολύμπου: από εκεί και πάνω, η πόλη είναι άλλη.